Fly-by-Wire Sistemlerde Uçuş Bilgisayarının Pilotu Koruyucu Sınırlama Mekanizması

Pilot Sınırlaması Olarak Uçuş Bilgisayarı

Airbus’un fly-by-wire sistemine eklediği temel özellik, pilotun aşırı komutlarını kısıtlayan bir koruma mekanizmasıdır. Bu sistem sayesinde pilotun yaptığı ve uçağın limitlerini zorlayıcı terslikler uçuş bilgisayarı tarafından kontrol edilir. Airbus bu sistemin sıkı bir savunucusudur; pilot uçarken bile sistem küçük hareket komutları ile uçağın dengesinin korunmasını sağlar ve bu müdahaleler çoğu zaman pilot tarafından hissetilmez.

İki Üretici Arasındaki Farklı Prensip

Airbus’un aksine, Boeing firması uçuş esnasında son sözün pilot tarafından söylenmesi gerektiği prensibiyle hareket eder. Bu yaklaşım, pilotun uçağa istediği hareketi tam olarak verebilmesi gerektiğini savunur ve yeni tip uçaklarında dahi klasik lövye kumanda sistemini kullanmaktadır.

Stall Önleyici Davranış Örneği

Sistemin koruyucu işlevine dair somut bir örnek, düşük hızda tırmanma durumundan gelir. Pilot joystiği %100 oranında yukarı çektiğinde, sistem uçağın verilerini hesaplayarak mümkün olan en ideal açı ile tırmanmaya başlar. Normal bir uçak %100 yoke çekiminde burnunu 50 derece kaldırıyorsa, fly-by-wire sistemi stall’a kalmamak için burnu yüzde 20 kaldırabilir. Başka bir anlamda, %100 joystik hareketi esnasında stall’a kalmamak için motorlara maksimum güç verebilir.

Veri İşleme ve Karar Süreci

Konsoldaki joystik veri giriş aracıdır. Joystik yukarı çekilirse bilgisayarlara yukarı komutu verilir. Joystikteki hassas duyargalar, kola asılma oranına göre sisteme dijital veriler yollar. Sistem bir çeşit sinir sistemini andıran veri hattına sahiptir. Pilot kola yüzde 25 oranında asıldığında, uçak bu komutu tek başına harekete çevirmez.

Uçağın dışındaki alıcılar hızı ve irtifayı sisteme her saniye aktarır. Uçağın yakıt tankları, mevcut ağırlığı ölçüm cihazlarıyla algılanır. Bütün bu veriler ışığında uçuş bilgisayarı uçağa en ideal kanat hareketlerini hidrolik sisteme iletir.

Sistem Yapısı

Fly-by-wire sisteminde 2 veya daha fazla bilgisayar bulunur. Airbus A320 serisi 5, F22 Raptor ise her biri 180 mb olan 7 adet bilgisayara sahiptir. Pilot tarafından side-stick’e uygulanan kuvvet side-stick tarafından algılanır ve bu algılanan hareket elektrik sinyallerine çevrilerek Uçuş bilgisayarına gönderilir. Uçuş bilgisayarı aldığı bu komutu elektrik telleri aracılığıyla yine elektrikli olarak kumanda yüzeyine bağlı olan servomotorlara gönderir. Yarı elektrikli yarı mekanik olan bu servomotorlar elektrikli sinyali mekanik harekete çevirerek kumanda ettikleri uçuş kumanda yüzeyini hareket ettirirler.

Fiziksel Bağlantının Yerine Elektrik Sinyali

Klasik yöntemde pilotun kumanda ettiği kumanda kolu lövye, uçuş kumanda yüzeylerine kalın kumanda kabloları ile fiziksel olarak bağlıdır ve temelde mekanik bir hareket iletimi mevcuttur. Fly-by-wire sistemiyle donatılmış uçaklarda ise kumanda yüzeyleri ile side-stick arasında hiçbir fiziksel bağlantı yoktur. Fiziksel bağlantı yerine hareket komutu tamamen elektriki olarak iletilir. İngilizce wire (Türkçe: Tel) sözcüğü ile ifade edilen bu yapı, sistemin adını buradan alır.

Modern Uçaklarda Yaygın Kullanım

Özellikle son teknoloji Airbus A320, A330, A340, A380 ve Boeing B777 tipi uçaklar bu kategoriye dahildir. Günümüz modern savaş uçaklarının neredeyse tamamı bu sistemi kullanır. Boeing 777 serisi uçaklar yoke bulunmasına rağmen uçak aslında fly-by-wire sistemi kullanmaktadır. Yoke kullanılmasının sebebi, 767 serisi gibi eski modellerde olduğu gibi yoke alışık pek çok pilotun sol el ile joystik kullanma zorluğu çekmemesini sağlamaktır.

Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.